Het ontstaan van Disneyland Paris: van Europees project tot de opening in 1992

Disneyland Paris hoorde al bij mijn persoonlijke geschiedenis lang voordat ik erover ging schrijven: mijn vader begon bij de opening, in 1992, en werkte er bijna tien jaar als Cast Member (de Disneyterm voor de medewerkers van het park). Eerst zat hij in de guest flow-teams (het in goede banen leiden van de bezoekersstromen), daarna stapte hij over naar de showteams en vervolgens naar het personeel van de EHBO-post en eerste hulp.

Ik ben dus opgegroeid met de verhalen uit die tijd, en dat is waarschijnlijk waarom ik hier wil vertellen hoe dit park werkelijk is ontstaan.

Want achter 12 april 1992 schuilt een decennium aan beslissingen: een spannende strijd met Spanje, een contract dat op het hoogste niveau van de Franse staat werd onderhandeld, een uitzonderlijk bouwproject en een woelige opening. De overzichtspagina over de geschiedenis van Disneyland Paris geeft je het grote geheel. Dit artikel gaat verder en vertelt in detail hoe het park is ontstaan.

Het eerste Disneyland ging op 17 juli 1955 open in Californië. Daarmee begon een reeks parken die zich over de wereld zou verspreiden, en Disneyland Paris is daar in Europa de directe erfgenaam van.

Het idee van een Disneypark op het Europese vasteland is oud. Volgens sommige bronnen zouden steden als Frankfurt, Parijs, Londen of Milaan al in de jaren 1960 of 1970 ter sprake zijn gekomen (moeilijk precies te dateren). Maar de werkelijke aanleiding kwam veel later.

In april 1983 opent Disney Tokyo Disneyland. Het succes is meteen groot en bewijst dat een Disneypark buiten de Verenigde Staten zeer winstgevend kan zijn. De toenmalige directie, onder leiding van Michael Eisner, besluit dan om op Europa te mikken.

Eind 1984 presenteren de verantwoordelijken voor de parken een lijst van ongeveer 1 200 mogelijke terreinen in heel Europa. Het Verenigd Koninkrijk en Italië vallen vrij snel af, bij gebrek aan voldoende vlak terrein. In maart 1985 zijn er nog maar vier finalisten over: twee in Frankrijk en twee in Spanje.

Spanje had een zwaarwegend argument: het klimaat. De Spaanse terreinen lagen aan de Middellandse Zeekust, met zacht weer, vergelijkbaar met dat bij de parken in Californië en Florida. De favoriete plek lag in de regio Alicante.

Maar twee problemen wogen zwaar op de Spaanse kandidatuur. Ten eerste zouden verkenners van Disney bij een bezoek buiten het seizoen hevige seizoenswinden hebben vastgesteld (een vaak vermeld detail, eerder een anekdote dan een officieel criterium). Ten tweede was er sterk verzet vanuit milieuhoek, omdat het beoogde terrein een beschermd moerasgebied was.

Aan Franse kant was ook een terrein bij Toulon een serieuze concurrent dankzij het klimaat, maar door de rotsachtige ondergrond werd bouwen er te duur.

Vanaf 1985 wordt de strijd in Frankrijk openbaar. De media storten zich op het onderwerp en de regering zet alles in om de Amerikanen te overtuigen. Naast het park zelf ligt de nadruk op wat het oplevert voor de regio (duizenden banen en een toestroom van toeristen in het land dat toen al het meest bezochte ter wereld was).

Uiteindelijk legde het klimaat het af tegen twee strategischere criteria: het aantal inwoners in de omgeving en de bereikbaarheid. En op die twee punten was Marne-la-Vallée, ten oosten van Parijs, onverslaanbaar.

Naast de geografie gaf het Franse financiële aanbod de doorslag. De regering bood grond tegen een lage prijs, een lening tegen een voordelige rente, vervoersinfrastructuur en belastingvoordelen die Spanje niet kon evenaren. Het hele project werd destijds geschat op zo’n 4 miljard dollar (de schattingen verschillen per bron).

Roy E. Disney, neef van Walt, vatte die keuze later samen in een bekend geworden uitspraak: hij zou "de berekening boven de droom" hebben verkozen.

Michael Eisner tekent op 18 december 1985 een eerste intentieverklaring met de Franse regering. De keuze voor Frankrijk is daarmee een feit.

Het oprichtingsdocument van het park is de "Overeenkomst voor de bouw en exploitatie van Euro Disneyland in Frankrijk", getekend op 24 maart 1987 in Matignon. Zo’n overeenkomst is hier een bestuursrechtelijk contract: een akkoord tussen de staat (en de lokale overheden) en een bedrijf, waarin de verplichtingen van elke partij staan. De overeenkomst gold aanvankelijk voor 30 jaar.

De ondertekenaars laten zien hoe belangrijk het project was. Aan Franse kant: premier Jacques Chirac, de regioraad van Île-de-France, de departementsraad van Seine-et-Marne, de RATP en de openbare ontwikkelingsinstantie die de grond bouwrijp moest maken. Aan de kant van Disney: Michael Eisner zelf. De overeenkomst ging niet alleen over het park: ze voorzag ook in de ontwikkeling van sector IV van Marne-la-Vallée.

Het contract bepaalt dat het bedrijf dat het park zal exploiteren een SCA wordt (een beursgenoteerde commanditaire vennootschap op aandelen naar Frans recht). Om te voldoen aan de eis van een overwegend Europees aandeelhouderschap, beperkte The Walt Disney Company haar eigen aandeel tot 49%.

De overeenkomst verdeelt de rollen duidelijk: de Franse staat zorgt voor de grond, het vervoer en de nutsvoorzieningen, terwijl Disney het park, de hotels en de recreatiegebieden ontwerpt en bouwt. Dit zijn de belangrijkste verplichtingen van beide kanten.

Financieel was de inspanning van de overheid aanzienlijk: een staatslening tegen een rente onder de marktrente, enkele honderden miljoenen voor weg- en spoorverbindingen en de al genoemde btw-verlaging. Deze cijfers verschillen per bron, maar ze laten zien hoeveel er werd geïnvesteerd om het park binnen te halen.

Iets wat vaak wordt vergeten: de overeenkomst van 1987 creëerde niet alleen een park. Ze regelde ook de ontwikkeling van een heel gebied in het oosten van de regio Île-de-France.

Waar eerst alleen bietenvelden en een paar dorpen lagen, verrezen woningen, winkels en kantoren voor de duizenden werknemers van het complex. Zo ontstond rond de gemeenten Bailly-Romainvilliers, Magny-le-Hongre en Serris het stedelijke centrum Val d’Europe.

Dit stedenbouwkundige deel hoort helemaal bij de geschiedenis van het park: zonder dit deel had het project zijn belofte van voordelen voor de regio niet waargemaakt. Maar het is een onderwerp op zich, dat ik uitgebreider behandel op de overzichtspagina over de geschiedenis van Disneyland Paris.

De werkzaamheden beginnen op 3 augustus 1988 op een terrein dat vijf dorpen in de Brie omvat: Chessy, Serris, Coupvray, Bailly-Romainvilliers en Magny-le-Hongre. Destijds wordt dit bouwproject voorgesteld als een van de grootste van Europa, qua omvang vergelijkbaar met de Kanaaltunnel.

De cijfers over het aantal arbeiders verschillen per bron en per fase. Disney sprak over "meer dan 10 000 werknemers uit heel Europa", terwijl Franse bronnen eerder 8 000 arbeiders op een bepaald moment noemen. Honderden bedrijven en ingenieursbureaus werkten mee aan het project.

Het park gaat op 12 april 1992 open voor het publiek, onder de naam Euro Disneyland, na een periode van tests en previews in het voorjaar. Toch was niet alles af: het hotel Sequoia Lodge bijvoorbeeld was bij de opening nog niet klaar. De werkzaamheden gingen het hele eerste jaar door, en het hotel ging uiteindelijk in 1993 open.

De opening werd over meerdere dagen gespreid. Op de avond van 10 april worden Festival Disney en de hotels (in elk geval de hotels die klaar waren) feestelijk geopend. Op 11 april wordt een groot gala wereldwijd uitgezonden, in meerdere landen en talen (vijf talen tegelijk).

In de show stonden artiesten als Cher, Tina Turner, José Carreras, Gloria Estefan, de Gipsy Kings en de Four Tops, met als opening kinderen uit heel Europa die "When You Wish Upon a Star" zongen. De Amerikaanse versie van het gala werd gepresenteerd door Melanie Griffith en Don Johnson. De Buffalo Bill-show kwam met talloze paarden en bizons naar Frontierland.

Op 12 april 1992 opent het park zijn deuren voor het publiek. Op die dag begon voor mijn vader een verhaal dat nog vele jaren zou duren.

Tegen de verwachtingen in viel de drukte op de eerste dag tegen. Het aantal bezoekers bleef ver onder de schattingen van de regering, die rekende op een mogelijke toestroom van enkele honderdduizenden mensen. Bovendien verstoorde een staking de RER-verbinding vanuit Parijs, waardoor het park moeilijk bereikbaar was.

Het project had vooraf ook felle culturele kritiek in Frankrijk opgeroepen. Sommige intellectuelen zagen er een vorm van Amerikaans imperialisme in. De uitdrukking "cultureel Tsjernobyl" werd in verband gebracht met theaterregisseur Ariane Mnouchkine, die ze eerst in privékring gebruikte, waarna de pers de uitdrukking volop overnam.

Filosoof Michel Serres antwoordde in grote lijnen dat niet Amerika Europa binnenvalt, maar dat de Europeanen er zelf dol op zijn. President François Mitterrand was overigens niet bij de opening aanwezig.

Het eerste jaar was zwaar, voor de bezoekers en voor het personeel. Bij het publiek waren de extreem lange wachtrijen een van de belangrijkste punten van kritiek: voor populaire attracties moest je vaak uren wachten.

Achter de schermen was de sfeer ook niet eenvoudig. De werk- en huisvestingsomstandigheden en strenge regels over het uiterlijk, die in Frankrijk slecht vielen, zorgden ervoor dat veel medewerkers vertrokken. Al in de eerste maanden namen enkele honderden medewerkers ontslag.

Die periode ken ik een beetje anders, via de verhalen van mijn vader: achter de façade van de beginjaren zaten teams die een nieuw vak leerden, in een park dat zichzelf nog zocht. Mijn vader, die dat eerste jaar in de guest flow-teams zat, heeft die eindeloze wachtrijen van binnenuit meegemaakt.

Om zich in Europa te vestigen, heeft Disney zijn Amerikaanse model flink aangepast. Het centrale kasteel, Sleeping Beauty Castle (het kasteel van Doornroosje), werd helemaal opnieuw ontworpen. De ontwerpers (de Imagineers) vonden dat je in Europa, waar historische kastelen vlakbij staan, beter een gestileerd sprookje kon neerzetten dan realisme. Het resultaat is geïnspireerd op middeleeuwse miniaturen zoals Les Très Riches Heures du Duc de Berry en op de Mont-Saint-Michel.

Het is ook het enige Disneykasteel waarin een draak woont: een animatronic van meer dan 20 meter lang, de grootste die Disney ooit had gebouwd bij de opening in 1992.

Het Parijse klimaat bepaalde nog meer keuzes. Langs Main Street kun je via twee overdekte galerijen (de Liberty Arcade en de Discovery Arcade) droog naar de winkels lopen, naar het voorbeeld van de overdekte winkelgalerijen van Parijs. Qua sfeer verving Discoveryland het klassieke Tomorrowland door een retrofuturistische wereld geïnspireerd op Jules Verne en Leonardo da Vinci, terwijl Phantom Manor een donkerdere versie werd van de traditionele Haunted Mansion, met een eigen verhaal.

In plaats van alles hier te vertellen, verwijs ik je naar de verhalen achter elke attractie: Phantom Manor hoort bij de saga van Thunder Mesa, die ik je aanraad als je van de verhalen achter de decors houdt.

De eerste jaren waren erg moeizaam. Eind 1993 stond het bedrijf al op de rand van faillissement, zelfs zo dat Michael Eisner overwoog het park te sluiten.

Er stapelden zich meerdere fouten op: hogere kosten dan gepland, de ineenstorting van de Franse vastgoedmarkt die een deel van het project moest financieren, toegangsprijzen die te hoog werden gevonden, hotels die waren bedacht voor lange verblijven terwijl bezoekers vaak maar één nacht bleven, en een aanvankelijk alcoholverbod dat in Frankrijk slecht viel.

In 1994 kwam er een reddingsplan: een grote kapitaalverhoging, de instap van de Saoedische prins Al-Walid ben Talal (ongeveer 345 miljoen dollar voor 24% van het kapitaal), de steun van een consortium van banken en concessies van Disney op zijn royalty’s (zijn aandeel ging van 49% naar ongeveer 39%). Ook wijn en bier werden in de restaurants toegestaan.

Tot slot veranderde de naam. Eisner legde uit dat het woord "Euro" voor Europeanen vooral deed denken aan zaken en geld. In oktober 1994 werd het park Disneyland Paris. Sindsdien is het blijven groeien, tot het meest bezochte park van Europa.

Even over de naam: bij de opening heette het complex Euro Disney Resort, daarna volgde een tussenstap, Disneyland Resort Paris, voordat het gewoon Disneyland Paris werd.

De naam Euro Disney is daarmee niet helemaal verdwenen: hij leeft voort als juridische naam van het bedrijf dat het park exploiteert (Euro Disney Associés SAS).

Er is zelfs nog een zichtbaar spoor van in het park: de letters "EDRR", voor Euro Disneyland Railroad, de oude naam van de Disneyland Railroad, staan nog op verschillende plekken, onder meer bij de hoofdingang.

Interesseren de namen en overblijfselen van het park je? Lees dan verder over de verdwenen plekken van Disneyland Paris en de jubilea van het park.